Pluton w językach świata

Pluton-ml

Dzień 14 lipca 2015 roku zapisał się na długo w pamięci miłośników astronomii na całym świecie. Sonda kosmiczna New Horizons wystrzelona w 2006 roku, po ponad dziewięciu latach podróży przeleciała w pobliżu Plutona, robiąc dokładne zdjęcia jego powierzchni. Aby uczcić tę pamiętną chwilę, sprawdziłem jak nazywany jest Pluton w ponad 170 językach i dialektach świata. Opracowanie, które zamieściłem poniżej, nie jest stricte naukowe, ale może zainspiruje kogoś do podobnych, może bardziej profesjonalnych badań etymologicznych? Zanim jednak przejdę do spraw językowych, na początek krótkie wprowadzenie z perspektywy astronomii.

Ciekawostką jest to, że w momencie wystrzelenia sondy kosmicznej, Pluton uznawany był za dziewiątą planetę Układu Słonecznego, ale jeszcze w tym samym 2006 roku został… zdegradowany! Powodem było odkrycie innych obiektów transplutonowych, które wielkością i kształtem orbity przypominały Plutona, a nie przypominały pozostałych ośmiu planet Układu Słonecznego. W roku 2005 odkryto Eris, obiekt masywniejszy od Plutona, trzeba więc było zdecydować czy uznać Eris za dziesiątą planetę Układu Słonecznego czy – zmieniając definicję planety – zdegradować do niższej kategorii Plutona, który jest tak mały, że rozmiarami ustępuje nawet naszemu Księżycowi, a także czterem księżycom Jowisza (Kallisto, Ganimedes, Europa i Io), jednemu księżycowi Saturna (Tytan) i jednemu Neptuna (Tryton). Ostatecznie stworzono kategorię „planet karłowatych”, do której zaliczono m.in. Plutona, ale także krążącą pomiędzy orbitami Marsa i Jowisza planetoidę Ceres, która spełniała kryteria by „awansować” do roli planety karłowatej. Choć dziś oficjalnie tylko pięć obiektów uznaje się za planety karłowate (Ceres, Pluton, Eris, Haumea i Makemake), znanych jest blisko 400 innych, które z czasem mogą być do tej kategorii zaliczone (m.in. Sedna, Orkus, Quaoar, Waruna, Iksjon). Planet karłowatych jeszcze nie odkrytych, bo leżących na dalekich peryferiach Układu Słonecznego, może być nawet 10 tysięcy!

Nazwy sześciu planet znanych od starożytności (Merkury, Wenus, Mars, Jowisz i Saturn) różnią się od siebie w językach świata znacznie bardziej niż Plutona, odkrytego dopiero w 1930 roku. Najciekawsze są przypadki nazw nie wywodzących się z łaciny czy greki, ale jest ich stosunkowo niewiele. Na 172 języki i dialekty, w których udało mi się znaleźć nazwę Plutona, wyróżniłem 72 sposoby zapisu, przy czym na trzy najpowszechniejsze wersje ortograficzne natknąłem się aż w 84 językach. W językach zapisywanych alfabetem łacińskim są to odpowiednio Pluto i Pluton, zaś w językach zapisywanych cyrylicą Плутон. Pluton to starogrecki przydomek Hadesa – boga świata podziemnego, zaś Pluto to jego rzymski odpowiednik. Po obecności końcowego n łatwo rozpoznać czy w danym języku nazwa Plutona bliższa jest oryginałowi greckiemu czy łacińskiemu, a w 150 przebadanych przeze mnie językach to właśnie nazwa grecka lub łacińska była źródłem zapożyczenia.

Nazwa Pluton (i inne podobne z zachowaną wygłosową spółgłoską -n lub nosową samogłoską) dominuje w najważniejszych językach romańskich (wyjątkiem jest m.in. łacina…) oraz w słowiańskich (z wyjątkiem czeskiego i słowackiego). Spośród języków nieindoeuropejskich formy z końcowym -n występują we wszystkich językach tureckich. Z kolei nazwa Pluto (i podobne) występuje we wszystkich językach germańskich. W przypadku innych grup i rodzin językowych obydwie nazwy spotyka się równie często. Aby w przybliżeniu zobrazować która z tych dwóch form dominuje w poszczególnych krajach Europy, przygotowałem niewielką mapkę, na której zaznaczyłem kolorem pomarańczowym kraje, gdzie przewagę mają formy wywodzące się od łacińskiego Pluto, zaś kolorem zielonym – od greckiego Pluton. Mapka nie uwzględnia języków mniejszości i dialektów.

Pluton-map
Przechodząc do szczegółów, na początek języki, w których Pluton nazywany jest podobnie jak w języku polskim (lista nie uwzględnia większości dialektów):

Plutonromańskie: francuski, prowansalski, rumuński, waloński; słowiańskie: polski, słoweński, chorwacki, bośniacki; irańskie: zazaki; ugro-fińskie: wepski; tureckie: azerski, turkmeński, uzbecki, karakałpacki; austronezyjskie: tagalog, warajski; afrykańskie: wolof; inne: baskijski

Plutogermańskie: angielski, afrikaans, duński, farerski, luksemburski, niderlandzki, norweski; romańskie: łaciński, retoromański; słowiańskie: czeski, słowacki, celtyckie: szkocki, manx; irańskie: kurdyjski (kurmandżi), ugrofińskie: fiński, węgierski; austronezyjskie: malajski, indonezyjski, jawajski, sundajski, ilokano, banjumasański, pampango, maoryjski; afrykańskie: suahili

Плутон [czyt. pluton] to forma, która pojawiała się prawie we wszystkich językach używających cyrylicy, które udało mi się sprawdzić. Słowiańskie: rosyjski, ukraiński, białoruski, bułgarski, macedoński, serbski; irańskie: osetyjski; ugrofińskie: komi, moksza, wschodniomaryjski; tureckie: kazachski, kirgiski, tatarski, baszkirski, czuwaski, tuwiński, jakucki, karaczajewo-bałkarski; kaukaskie: lezgiński, czeczeński

A oto inne możliwe zapisy fonetycznie bliskie formie Pluton:

Plutónhiszpański, asturyjski, galicyjski
Plútón irlandzki
Ploudonbretoński
Ploutonkornijski (sic!)
Plwton walijski [po walijsku „w” czytane jest jak polskie „u”]
Plütonturecki
Plitonhaitański (kreyòl)
Plutunkeczua

W niektórych przypadkach do zachowanego wygłosowego -n dochodzą inne spółgłoski lub samogłoski, co wynika ze specyfiki gramatycznej lub fonetycznej poszczególnych języków:

Plutonewłoski, maltański
Plutonoesperanto, ido
Plutoni albański
Plutonas litewski
Plutons łotewski

W przypadku dwóch kolejnych języków, w miejsce wygłosowego -n pojawiają się samogłoski nosowe:

Plutãoportugalski; nosowe –ão na końcu wskazuje na pochodzenie od formy z -n
Plutõguarani; nosowe –õ na końcu wyrazu wskazuje na pochodzenie od formy z -n

A teraz przyjrzyjmy się innym możliwym wersjom nazwy Pluton, które są bliższe formie łacińskiej, czyli bez końcowego -n:

Plutó kataloński
Plútóislandzki
Plùtò joruba
Pluutoestoński, północnofryzyjski
Pliotômalgaski
Buluutosomalijski
UPlutozulu

W tym ostatnim przypadku pojawia się prefiks U-, co jest bardzo charakterystyczne dla obfitujących w prefiksy afrykańskich języków Bantu. W językach bardzo różniących się fonetycznie od europejskich, zapożyczenia przybierają często formę tak odległą od języka źródłowego, że na pierwszy rzut oka wyglądają zupełnie obco. Tak jest w przypadku języka nawaho, w którym Pluton pisze się Tłóotoo. Choć spółgłoska p występuje w tym języku, to zbitka spółgłoskowa tl- lub tł- jest bardziej naturalna dla tego języka niż pl-. Podobnie jest w przypadku języka czirokeskiego, w którym Pluton wymawiany jest [tludo], przy czym do zapisu czirokeskiego używane jest niełacińskie pismo sylabiczne, w którym sylaby zaczynające się na tl- zapisywane są osobnymi grafemami.

Kilka języków posługujących się alfabetem łacińskim, zupełnie inaczej nazywa Plutona. Oto przykłady:

Sao Diêm Vươngwietnamski
‘Iliokihawajski
Mictlāntēuccītlallinahuatl (aztecki)

Choć do zapisu języka chińskiego używane jest pismo ideograficzne (a dokładnie logograficzne czyli ideograficzno-fonetyczne), to niektóre dialekty zapisywane bywają alfabetem łacińskim. Oto dwa przykłady wyrazu Pluton w chińskich dialektach:

Mê-ông-chheⁿdialekt minnański
Mìng-uòng-sĭngdialekt mindong

Alfabety niełacińskie

Wspomniałem już wcześniej o wielu językach używających cyrylicy, w których Pluton nazywany jest tak samo jak w języku polskim – Плутон [czyt. Pluton]. Wyjątkami są języki mongolski i spokrewniony z nim buriacki, w których Plutona nazywa się odpowienio Дэлхийн ван i Дэлхэйн ван. Co ciekawe, wyraz Дэлхийн oznacza Ziemię, zaś ван monarchę. W języku nowogreckim Pluton nazywany jest Πλούτωνας [czyt. Plutonas].

Bogactwo alfabetów i innych systemów pisma na świecie starałem się przedstawić na okolicznościowej grafice (obrazek na początku tekstu), ale nie uwzględnia ona wielu pięknych systemów pisma używanych do zapisu mniej znanych języków. Mam tu przede wszystkim na myśli języki lepcza, yi, czamski, bugis i wiele innych, w których nie odnalazłem jeszcze wyrazu Pluton. Wspomniany obrazek przedstawia nazwę Pluton w następujących językach (od góry od lewej):

laotański, tajski, malajalam, hebrajski
malediwski, tybetański, telugu, tamilski, marathi
syngaleski, pendżabski, orija, khmerski, czirokeski
chiński (także japoński), birmański, jidysz, hindi (także nepalski), eskimoski (inuktitut)
ormiański, koreański, gudżarati, amharski, arabski
bengalski (także asamski), gruziński (także megrelski), kannada, grecki.

W większości powyższych języków Pluton nazywany jest podobnie jak w językach europejskich. Nie jestem specjalistą od tak wielu języków, dlatego nie będę się zagłębiał w dokładną fonetykę. W przypadku języków indoaryjskich i drawidyjskich pojawia się najczęściej forma zbliżona do angielskiego Pluto, co jednoznacznie wskazuje na zapożyczenie właśnie z angielszczyzny. Są to języki:

প্লুটোasamski, bengalski
प्लूटोmarathi, bhodźpuri, sanskryt (sic!)
પ્લૂટોgudżarati
ಪ್ಲುಟೊkannada
പ്ലൂട്ടോmalajalam
ପ୍ଲୁଟୋorija
ਪਲੂਟੋpendżabski
புளூட்டோtamilski
ప్లూటోtelugu
ޕުލޫޓޯmalediwski

Swojsko brzmiąca nazwa Plutona w wersji bez -n kryje się także pod zapisem w języku newarskim प्लुटो (zapis prawie identyczny jak w marathi, dlatego nie uwzględniony na obrazku) i eskimoskim ᑉᓘᑐ. W wersji hebrajskiej פלוטו nie ma końcowego -n, które pojawia się w wersji jidysz פלוטאן. Po ormiańsku Պլուտոն i gruzińsku პლუტონი nazwę Plutona czyta się odpowiednio [Pluton] i [Plutoni].

W językach hindi i nepalskim Pluton nazywany jest यम Yam(a), podobnie jak władca zaświatów z mitologii wedyjskiej, a więc odpowiednik Plutona. Do władcy zaświatów odwołuje się także tybetańska nazwa Plutona གཤིན་རྒྱལ། [gshin rgyal].

[o językach chińskim, koreańskim, japońskim, khmerskim i innych napiszę w niedalekiej przyszłości]

Na koniec przedstawiam jeszcze krótkie graficzne porównanie wyrazu Pluton w językach używających alfabetu arabskiego. Uwzględniłem sześć wersji ortograficznych w następujących językach: arabski, perski (także mazanderański), paszto, urdu (także zachodniopendźabski), kurdyjski (sorani) oraz ujgurski. Pięć pierwszych zapisów oddaje w przybliżeniu wymowę Pluto, zaś ostatni (ujgurski) Pluton.

Pluto-ar-col